Όταν το τραύμα γίνεται «φυσιολογικό»: Η σιωπηλή δύναμη του πολιτισμικά κανονικοποιημένου τραύματος

 

Υπάρχουν φράσεις που οι περισσότεροι από εμάς έχουμε ακούσει μεγαλώνοντας:

«Μην κλαις.»

«Τα αγόρια δεν φοβούνται.»

«Τι θα πει ο κόσμος;»

«Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο.»

«Οι γυναίκες πρέπει να τα αντέχουν όλα.»

Για πολλά χρόνια αυτές οι φράσεις θεωρούνταν φυσιολογικές. Ήταν μέρος της ανατροφής, της οικογενειακής κουλτούρας και της κοινωνικής πραγματικότητας. Σπάνια κάποιος αναρωτιόταν αν οι πεποιθήσεις αυτές επηρεάζουν την ψυχική ανάπτυξη των ανθρώπων.

Σήμερα, η ψυχολογία μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι ορισμένες συμπεριφορές και αντιλήψεις, όταν επαναλαμβάνονται διαχρονικά και θεωρούνται «φυσιολογικές», μπορεί να αποτελέσουν αυτό που αρκετοί ερευνητές περιγράφουν ως πολιτισμικά κανονικοποιημένο τραύμα (culturally normalized trauma). Πρόκειται για εμπειρίες που δεν αναγνωρίζονται εύκολα ως τραυματικές, επειδή έχουν ενσωματωθεί στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται την ανατροφή, τις σχέσεις και την έκφραση των συναισθημάτων.

Όταν το «έτσι μεγαλώσαμε όλοι» γίνεται κανόνας

Κάθε κοινωνία μεταφέρει από γενιά σε γενιά αξίες, πεποιθήσεις και τρόπους συμπεριφοράς. Πολλά από αυτά αποτελούν σημαντικά στοιχεία της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Υπάρχουν όμως και πρακτικές που, παρότι κάποτε θεωρούνταν αποδεκτές, σήμερα γνωρίζουμε ότι μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά την ψυχική υγεία.

Για παράδειγμα, η συνεχής υποτίμηση των συναισθημάτων, η υπερβολική αυστηρότητα, η ντροπή ως μέσο διαπαιδαγώγησης ή η πεποίθηση ότι η ευαλωτότητα αποτελεί αδυναμία μπορούν να αφήσουν βαθιά ψυχολογικά αποτυπώματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που μεγάλωσε μέσα σε αυτές τις συνθήκες έχει τραυματιστεί. Ούτε σημαίνει ότι οι γονείς είχαν πρόθεση να προκαλέσουν πόνο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ίδιοι είχαν μεγαλώσει με τις ίδιες αντιλήψεις και αναπαρήγαγαν ό,τι θεωρούσαν φυσιολογικό και σωστό.

Οι πληγές που δεν φαίνονται

Συχνά όταν ακούμε τη λέξη «τραύμα», σκεφτόμαστε ακραία γεγονότα, όπως η κακοποίηση, η βία ή σοβαρές απώλειες. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική γνώση δείχνει ότι το τραύμα δεν σχετίζεται μόνο με το γεγονός, αλλά και με τον τρόπο που το βίωσε ο άνθρωπος και με το αν είχε την απαραίτητη υποστήριξη για να το επεξεργαστεί.

Η χρόνια συναισθηματική απαξίωση, η έλλειψη ασφάλειας, η διαρκής κριτική ή η απουσία αποδοχής μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας με τους άλλους.

Οι εμπειρίες αυτές δεν αφήνουν εμφανή σημάδια. Συχνά όμως εκφράζονται μέσα από χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων, φόβο της απόρριψης ή αδυναμία να θέσουμε υγιή όρια.

Η δύναμη των οικογενειακών μηνυμάτων

Τα παιδιά μαθαίνουν πολύ περισσότερα από όσα ακούν. Παρατηρούν τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες εκφράζουν τα συναισθήματά τους, διαχειρίζονται τις συγκρούσεις και αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες.

Όταν ένα παιδί ακούει επανειλημμένα ότι «δεν πρέπει να κλαίει», μπορεί να μάθει να καταπιέζει τη θλίψη του. Όταν μεγαλώνει με την πεποίθηση ότι «πρέπει πάντα να είναι δυνατό», ίσως δυσκολευτεί αργότερα να ζητήσει βοήθεια. Όταν κυριαρχεί ο φόβος της κοινωνικής κριτικής, μπορεί να αναπτύξει υπερβολική ανάγκη για αποδοχή και τελειομανία.

Τα μηνύματα αυτά δεν διαμορφώνουν μόνο συμπεριφορές. Διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας.

Η επίγνωση δεν σημαίνει κατηγορία

Η κατανόηση του πολιτισμικά κανονικοποιημένου τραύματος δεν έχει σκοπό να κατηγορήσει προηγούμενες γενιές ή να δημιουργήσει ενοχές στους γονείς.

Αντίθετα, μας προσφέρει την ευκαιρία να αναγνωρίσουμε ότι πολλές συμπεριφορές αποτελούσαν προϊόν της εποχής τους και των κοινωνικών αντιλήψεων που επικρατούσαν τότε.

Οι περισσότεροι γονείς έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν με τα εφόδια που είχαν. Σήμερα όμως διαθέτουμε περισσότερη γνώση για την ανάπτυξη του εγκεφάλου, τη σημασία της συναισθηματικής ασφάλειας και τον ρόλο των σχέσεων στην ψυχική υγεία.

Η γνώση αυτή μας δίνει τη δυνατότητα να σπάσουμε τον κύκλο και να δημιουργήσουμε νέους τρόπους επικοινωνίας με τα παιδιά μας αλλά και με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Η θεραπεία ξεκινά από την επίγνωση

Η αλλαγή δεν αρχίζει όταν αρνούμαστε το παρελθόν ούτε όταν αναζητούμε ενόχους. Αρχίζει όταν αποκτούμε επίγνωση.

Όταν μπορούμε να αναρωτηθούμε:

• Ποιες πεποιθήσεις κουβαλώ χωρίς να τις έχω αμφισβητήσει;
• Ποιες συμπεριφορές επαναλαμβάνω επειδή έτσι έμαθα;
• Πώς μπορώ να σχετιστώ διαφορετικά με τα παιδιά μου, τον σύντροφό μου ή τον εαυτό μου;

Η επίγνωση μας επιτρέπει να διατηρήσουμε τις αξίες που μας ωφελούν και να αφήσουμε πίσω εκείνες που περιορίζουν την ψυχική μας ανάπτυξη.

Συμπερασματικά 

Καμία κοινωνία δεν είναι τέλεια και καμία οικογένεια δεν μεγαλώνει παιδιά χωρίς λάθη. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η διάθεση να μαθαίνουμε, να εξελισσόμαστε και να προσαρμοζόμαστε στα νέα επιστημονικά δεδομένα.

Το πολιτισμικά κανονικοποιημένο τραύμα δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά και το μέλλον. Αφορά την ευθύνη που έχουμε να δημιουργήσουμε σχέσεις με περισσότερη αποδοχή, σεβασμό και συναισθηματική ασφάλεια.

Γιατί η μεγαλύτερη αλλαγή δεν ξεκινά όταν κατηγορούμε όσα ζήσαμε.

Ξεκινά όταν επιλέγουμε συνειδητά τι θέλουμε να μεταφέρουμε στις επόμενες γενιές.

🖋️ Κωνσταντίνος Μπαλντίδης

Κοινωνικός Ανθρωπολογος | Εκπαιδευτικός  | Εκπαιδευόμενος Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας 

Έμπνευση: το παρόν άρθρο εμπνεύστηκε από σχετικό βίντεο του Μάνου Χατζημαλωνά, Ψυχολόγου - Ψυχοθεραπευτή. Ωστόσο, η ανάλυση, η ανάπτυξη του θέματος  και η βιβλιογραφική τεκμηρίωση αποτελούν πρωτότυπη εργασία μου. 

Περισσότερα για τον Μάνο Χατζημαλωνά μπορείτε να βρείτε στο www.manoshatzimalonas.com

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.

Maté, G., & Maté, D. (2022). The Myth of Normal: Trauma, Illness, and Healing in a Toxic Culture. Avery.

Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind (2nd ed.). Guilford Press.

Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.