Ο πατέρας που «βοηθά» ή ο πατέρας που μεγαλώνει το παιδί του;

Η πατρότητα στη σύγχρονη οικογένεια και η μετάβαση από τη βοήθεια στη συνυπευθυνότητα

«Είναι πολύ καλός πατέρας. Με βοηθάει πολύ με τα παιδιά».

Είναι μια φράση που ακούμε συχνά και σχεδόν πάντοτε λέγεται ως έπαινος. Κι όμως, αξίζει να σταθούμε για λίγο σε μία μόνο λέξη: «βοηθάει». Βοηθάει ποιον; Όταν ένας πατέρας αλλάζει το παιδί του, το πηγαίνει στο σχολείο, μένει ξύπνιος όταν είναι άρρωστο, γνωρίζει τους φίλους του, πηγαίνει στον παιδίατρο, συζητά μαζί του, βάζει όρια ή το παρηγορεί ύστερα από μια δύσκολη ημέρα, βοηθά τη μητέρα ή απλώς ασκεί τον δικό του γονεϊκό ρόλο;

Η ερώτηση μπορεί αρχικά να μοιάζει γλωσσική. Στην πραγματικότητα, πίσω από τις λέξεις κρύβονται βαθύτερες κοινωνικές αντιλήψεις για το ποιος θεωρείται ο «βασικός» γονέας και ποιος εκείνος που συμμετέχει στη φροντίδα. Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της σύγχρονης οικογένειας: περιμένουμε από τον σημερινό πατέρα να είναι περισσότερο παρών και συναισθηματικά διαθέσιμος από ό,τι στο παρελθόν, ενώ ταυτόχρονα ένα μέρος της κοινωνικής μας συνείδησης εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη μητέρα ως τον αυτονόητο πυρήνα της καθημερινής φροντίδας.

Από τον πατέρα-κουβαλητή στον πατέρα της καθημερινότητας

Για πολλές γενιές, οι οικογενειακοί ρόλοι ήταν περισσότερο διακριτοί. Από τον πατέρα αναμενόταν κυρίως να εξασφαλίζει την οικονομική ασφάλεια της οικογένειας, να εκπροσωπεί την εξουσία και να βρίσκεται περισσότερο στον δημόσιο και επαγγελματικό χώρο. Η καθημερινή φροντίδα των παιδιών, αντίθετα, θεωρούνταν σε μεγάλο βαθμό γυναικεία υπόθεση.

Η οικογένεια όμως άλλαξε. Η συμμετοχή των γυναικών στην εργασία, οι κοινωνικές μεταβολές και οι διαφορετικές αντιλήψεις για την ανατροφή των παιδιών έχουν μετασχηματίσει και τις προσδοκίες απέναντι στον πατέρα. Σήμερα δεν αρκεί να είναι εκείνος που «φέρνει τα χρήματα στο σπίτι» ή εμφανίζεται όταν πρέπει να ληφθεί μια μεγάλη απόφαση. Περιμένουμε να γνωρίζει το παιδί του, να συμμετέχει στην καθημερινότητά του, να φροντίζει και να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος.

Οι κοινωνικές αντιλήψεις, ωστόσο, δεν αλλάζουν πάντοτε με την ίδια ταχύτητα με την πραγματικότητα. Πρόσφατα στοιχεία του European Institute for Gender Equality για την Ελλάδα εξακολουθούν να καταγράφουν έμφυλες διαφορές τόσο στη φροντίδα όσο και στις καθημερινές οικιακές υποχρεώσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ελληνική οικογένεια λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο, ούτε ότι οι πατέρες σήμερα απουσιάζουν από τη φροντίδα. Δείχνει όμως ότι η μετάβαση προς μια περισσότερο ισότιμη κατανομή παραμένει σε εξέλιξη.

Και ίσως αυτός είναι ο πιο ακριβής τρόπος να περιγράψουμε τη σημερινή κατάσταση: βρισκόμαστε σε μια μετάβαση. Οι προσδοκίες από τον πατέρα έχουν αλλάξει σημαντικά, αλλά οι παλιότερες αντιλήψεις για το ποιος «κατέχει» τη φροντίδα επιβιώνουν περισσότερο απ' όσο αντιλαμβανόμαστε.

Ποιος είναι ο «αυτονόητος» γονέας;

Ας αφήσουμε για λίγο τις μεγάλες θεωρίες και ας κοιτάξουμε την καθημερινότητα μιας οικογένειας. Ποιος θυμάται ότι την Πέμπτη το παιδί πρέπει να πάρει κάτι συγκεκριμένο στο σχολείο; Ποιος γνωρίζει πότε είναι το επόμενο ραντεβού στον παιδίατρο, ποιο μάθημα το δυσκολεύει, ότι τελευταία έχει τσακωθεί με τον καλύτερό του φίλο ή ότι τα παπούτσια του έχουν αρχίσει να μικραίνουν;

Η απάντηση, φυσικά, δεν είναι πάντοτε «η μητέρα». Υπάρχουν οικογένειες στις οποίες η φροντίδα μοιράζεται ουσιαστικά, άλλες στις οποίες ο πατέρας έχει μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής ευθύνης και πολλές ακόμη οικογενειακές μορφές που δεν χωρούν στο παραδοσιακό σχήμα μητέρας-πατέρα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται περισσότερο σε μια κοινωνική προσδοκία που εξακολουθεί να είναι ισχυρή: ότι κάποιος πρέπει να έχει στο μυαλό του όλες αυτές τις μικρές πληροφορίες και, πολύ συχνά, θεωρούμε αυτονόητο ότι αυτός ο κάποιος είναι η μητέρα.

Αυτή είναι και μια λιγότερο ορατή διάσταση της γονεϊκής φροντίδας. Δεν είναι μόνο να εκτελέσεις μια δουλειά. Είναι να γνωρίζεις ότι πρέπει να γίνει, να την προβλέψεις, να τη θυμηθείς, να την οργανώσεις και να αναλάβεις την ευθύνη της χωρίς να χρειάζεται κάποιος άλλος να σου την αναθέσει.

Γι' αυτό υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο «πες μου τι χρειάζεται και θα το κάνω» και στο «γνωρίζω τι χρειάζεται, γιατί είναι και δική μου ευθύνη». Στη δεύτερη περίπτωση δεν μιλάμε πλέον για βοήθεια. Μιλάμε για συνυπευθυνότητα.

Τι μας λέει η έρευνα για την παρουσία του πατέρα;

Η επιστημονική βιβλιογραφία χρειάζεται να διαβαστεί με προσοχή. Δεν μας λέει ότι ένα παιδί χρειάζεται έναν πατέρα επειδή οι άνδρες διαθέτουν κάποια μυστηριώδη ή αναντικατάστατη γονεϊκή ιδιότητα. Ούτε τα σχετικά ευρήματα πρέπει να χρησιμοποιούνται για να υποτιμηθούν μονογονεϊκές, ομόφυλες, ανασυσταμένες ή άλλες μορφές οικογένειας. Αυτό που μπορούμε να υποστηρίξουμε με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι κάτι πιο συγκεκριμένο: όταν ένας πατέρας βρίσκεται στη ζωή ενός παιδιού, ο τρόπος με τον οποίο εμπλέκεται σε αυτήν έχει σημασία.

Η βιβλιογραφία έχει συνδέσει την ενεργή πατρική εμπλοκή με θετικές διαστάσεις της ανάπτυξης των παιδιών. Συστηματική ανασκόπηση 24 διαχρονικών μελετών κατέγραψε θετικές συσχετίσεις μεταξύ συγκεκριμένων μορφών πατρικής εμπλοκής και κοινωνικών, συμπεριφορικών και ψυχολογικών εκβάσεων. Παράλληλα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επιτρέπουν να θεωρήσουμε μία συγκεκριμένη μορφή πατρικής συμμετοχής ως την αποτελεσματικότερη (Sarkadi et al., 2008).

Αντίστοιχα, η βιβλιογραφία έχει συνδέσει την ενεργή συμμετοχή του πατέρα με θετικές πτυχές της γνωστικής ανάπτυξης των παιδιών κατά την πρώιμη και μέση παιδική ηλικία. Τα ευρήματα δείχνουν ότι δεν έχει σημασία μόνο η παρουσία του πατέρα, αλλά και η ποιότητα της αλληλεπίδρασης και της συμμετοχής του στη ζωή του παιδιού. Παράλληλα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η «πατρική εμπλοκή» είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία ορίζεται και μετριέται με διαφορετικούς τρόπους στις επιμέρους μελέτες (Rollè et al., 2019).

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί μας απομακρύνει από μια απλοϊκή αριθμητική της πατρότητας. Δεν αρκεί να μετρήσουμε πόσες ώρες βρίσκεται ένας πατέρας στο σπίτι ή πόσες φορές πήγε το παιδί στο σχολείο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι είδους σχέση δημιουργείται μέσα σε αυτόν τον χρόνο.

Παρών δεν σημαίνει απλώς «βρίσκομαι εκεί»

Η ποιότητα της πατρικής παρουσίας φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία. Σε μεγάλη βρετανική διαχρονική μελέτη, η συναισθηματική ανταπόκριση του πατέρα προς το παιδί και η ασφάλεια που αισθανόταν ο ίδιος στον γονεϊκό του ρόλο συνδέθηκαν με λιγότερες συμπεριφορικές δυσκολίες στα παιδιά αργότερα. Αντίθετα, η απλή συχνότητα συμμετοχής σε πρακτικές δραστηριότητες φροντίδας δεν παρουσίασε την ίδια συσχέτιση. Καθώς πρόκειται για παρατηρησιακή μελέτη, τα ευρήματα δείχνουν σχέσεις μεταξύ αυτών των παραγόντων και όχι κατ’ ανάγκη σχέση αιτίου και αποτελέσματος (Opondo et al., 2016).

Το εύρημα, όμως, μας επιτρέπει να σκεφτούμε διαφορετικά την έννοια της παρουσίας. Η πατρότητα δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο σε πάνες που άλλαξαν, διαδρομές προς το σχολείο ή ώρες φύλαξης. Όλα αυτά είναι ουσιαστικά και η καθημερινή φροντίδα πρέπει ασφαλώς να μοιράζεται. Αλλά η σχέση περιλαμβάνει κάτι περισσότερο: το παιδί να αισθάνεται ότι «ο πατέρας μου με γνωρίζει». Ότι γνωρίζει τι το φοβίζει και τι το ενθουσιάζει, παρατηρεί όταν κάτι το απασχολεί, μπορεί να το ακούσει και παραμένει διαθέσιμος ακόμη κι όταν όσα έχει να ακούσει είναι δύσκολα.

Αυτή είναι μια διαφορετική διάσταση της γονεϊκής παρουσίας. Όχι απλώς φυσική, αλλά συναισθηματική.

Μια γενιά πατέρων που καλείται να κάνει κάτι διαφορετικό

Υπάρχει όμως και η πλευρά των ίδιων των ανδρών, η οποία συχνά παραβλέπεται. Πώς μαθαίνει κάποιος να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος πατέρας όταν ο δικός του πατέρας δεν υπήρξε ποτέ έτσι; Πώς μαθαίνει να παρηγορεί, να εκφράζει τρυφερότητα ή να λέει «φοβήθηκα», «έκανα λάθος», «δεν ξέρω» και «θέλεις να μου πεις τι συνέβη;», όταν ο ίδιος μεγάλωσε με την αντίληψη ότι ο πατέρας πρέπει πρωτίστως να είναι δυνατός, βέβαιος και αυστηρός;

Για ένα μέρος των σημερινών ανδρών υπάρχει μια πραγματική αντίφαση. Η κοινωνία τούς ζητά να ασκήσουν μια μορφή πατρότητας την οποία οι ίδιοι μπορεί να μην είχαν την ευκαιρία να βιώσουν ως παιδιά. Αυτό ασφαλώς δεν απαλλάσσει κανέναν από την προσωπική του ευθύνη. Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε ότι η αλλαγή της πατρότητας δεν αφορά μόνο την κατανομή των οικιακών εργασιών. Αφορά και τον μετασχηματισμό ενός βαθύτερου ανδρικού προτύπου.

Ο σύγχρονος πατέρας δεν χρειάζεται να πάψει να προστατεύει ή να θέτει όρια. Χρειάζεται να διευρύνει το περιεχόμενο αυτών των εννοιών. Μπορεί να προστατεύει και ταυτόχρονα να είναι τρυφερός, να θέτει όρια και να ακούει, να αποτελεί σημείο ασφάλειας χωρίς να χρειάζεται να είναι συναισθηματικά απρόσιτος. Με αυτή την έννοια, η σύγχρονη πατρότητα δεν είναι ένας λιγότερο ισχυρός ρόλος. Είναι ένας πλουσιότερος ρόλος.

Και ποια είναι η θέση της μητέρας σε αυτή την αλλαγή;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, ώστε η συζήτηση να μη μετατραπεί σε μια καινούργια αντιπαράθεση μεταξύ ανδρών και γυναικών. Το να αναγνωρίσουμε ότι ο πατέρας χρειάζεται να αναλάβει πραγματική γονεϊκή ευθύνη δεν σημαίνει ότι «φταίνε οι μητέρες» όταν αυτό δεν συμβαίνει. Μια τέτοια θέση θα ήταν άδικη και, ειρωνικά, θα μετέφερε για ακόμη μία φορά στις γυναίκες την ευθύνη για τη συμπεριφορά των ανδρών.

Σημαίνει όμως ότι η αλλαγή αφορά συνολικά την οικογενειακή κουλτούρα. Ένας πατέρας δύσκολα μπορεί να γίνει ισότιμα υπεύθυνος όταν αντιμετωπίζεται μονίμως σαν μαθητευόμενος που χρειάζεται οδηγίες από τον «πραγματικό» γονέα. Και μια μητέρα δύσκολα απαλλάσσεται πραγματικά από ένα μέρος του φορτίου όταν πρέπει να συνεχίζει να σχεδιάζει, να οργανώνει, να υπενθυμίζει και τελικά να ελέγχει όσα έχει αναλάβει ο άλλος.

Η μετάβαση από τη βοήθεια στη συνυπευθυνότητα απαιτεί επομένως κάτι περισσότερο από μια διαφορετική μοιρασιά εργασιών. Απαιτεί μια διαφορετική αντίληψη ιδιοκτησίας της ευθύνης. Το παιδί δεν αποτελεί πρωτίστως ευθύνη της μητέρας στην οποία συμμετέχει ο πατέρας. Αποτελεί ευθύνη και των δύο γονέων.

Τι μαθαίνουν τα παιδιά από έναν πατέρα που φροντίζει;

Ίσως η πιο μακροπρόθεσμη διάσταση του θέματος αφορά τα ίδια τα πρότυπα που δημιουργούνται μέσα στην οικογένεια. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν τι σημαίνει άνδρας, γυναίκα, μητέρα ή πατέρας μόνο από αυτά που τους λέμε. Μαθαίνουν παρατηρώντας τις καθημερινές σχέσεις των ενηλίκων γύρω τους.

Ένα αγόρι που βλέπει τον πατέρα του να μαγειρεύει, να φροντίζει ένα άρρωστο παιδί, να πηγαίνει σε μια σχολική συνάντηση, να αγκαλιάζει, να ζητά συγγνώμη και να συζητά για συναισθήματα μεγαλώνει έχοντας μπροστά του ένα ευρύτερο πρότυπο ανδρικής συμπεριφοράς. Η φροντίδα δεν παρουσιάζεται ως κάτι που απειλεί την ανδρική ταυτότητα, αλλά ως ανθρώπινη ικανότητα και ευθύνη. Αντίστοιχα, ένα κορίτσι που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η φροντίδα και η ευθύνη μοιράζονται εκτίθεται σε διαφορετικά πρότυπα για το τι μπορεί να σημαίνει αργότερα συντροφικότητα και οικογένεια.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, να παρουσιάσουμε αυτή τη διαδικασία ως έναν μηχανικό κανόνα. Κανένα συγκεκριμένο γονεϊκό πρότυπο δεν προκαθορίζει αυτόματα τον ενήλικο που θα γίνει ένα παιδί. Η ανάπτυξη επηρεάζεται από την ιδιοσυγκρασία, τις σχέσεις, το κοινωνικό περιβάλλον, τις εμπειρίες και αμέτρητους άλλους παράγοντες. Παρ' όλα αυτά, η οικογένεια παραμένει ένας από τους πρώτους χώρους στους οποίους το παιδί παρατηρεί τι σημαίνει φροντίδα, ευθύνη και σχέση.

Με αυτή την έννοια, μέσα στην οικογένεια δεν μεταδίδουμε μόνο συμβουλές. Μεταδίδουμε πρότυπα σχέσεων.

Όταν ο πατέρας εξακολουθεί να «κρατάει τα παιδιά»

Υπάρχει ένα απλό γλωσσικό παράδειγμα που αποκαλύπτει πόσο βαθιά μπορούν να βρίσκονται αυτές οι αντιλήψεις. Ένας πατέρας μένει ένα απόγευμα μόνος με τα παιδιά για να βγει η σύντροφός του και μπορεί να ακούσουμε ότι «κρατάει τα παιδιά». Αν ένας άνδρας βρίσκεται μόνος στην παιδική χαρά με δύο μικρά παιδιά ή πηγαίνει το μωρό στον παιδίατρο, συχνά αντιμετωπίζεται ως παράδειγμα ιδιαίτερα αφοσιωμένου πατέρα.

Σπάνια χρησιμοποιούμε την ίδια γλώσσα για μια μητέρα. Δεν λέμε ότι «κρατάει» τα παιδιά της. Τα μεγαλώνει.

Φυσικά, η αναγνώριση ενός αφοσιωμένου πατέρα δεν είναι κάτι αρνητικό. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο πόσο χαμηλότερα μπορεί να είναι ορισμένες φορές το κοινωνικό κατώφλι των προσδοκιών μας. Πράξεις που θεωρούνται αυτονόητο μέρος της μητρότητας μπορούν ακόμη να αντιμετωπίζονται ως αξιοσημείωτη υπέρβαση όταν τις κάνει ένας πατέρας.

Ίσως, λοιπόν, ένα πραγματικό σημάδι κοινωνικής αλλαγής θα είναι η στιγμή που ένας πατέρας που πηγαίνει το παιδί του στον παιδίατρο δεν θα θεωρείται αξιοθαύμαστος γι' αυτό και μόνο. Θα θεωρείται απλώς ένας γονέας που κάνει κάτι φυσιολογικό.

Δεν χρειάζεται να μικρύνουμε τη μητέρα για να μεγαλώσουμε τον πατέρα

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της συζήτησης. Η αναγνώριση της σημασίας της πατρότητας δεν χρειάζεται να γίνει διαγωνισμός γονεϊκής αξίας. Δεν χρειάζεται να αφαιρέσουμε τίποτε από τον ρόλο της μητέρας για να δώσουμε χώρο στον πατέρα.

Στην πραγματικότητα, μπορεί να συμβεί το αντίθετο. Όσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε τη φροντίδα ως κοινή γονεϊκή ευθύνη, τόσο περισσότερο απελευθερώνουμε τις γυναίκες από την απαίτηση να είναι εκείνες που πρέπει να γνωρίζουν, να προβλέπουν, να οργανώνουν και τελικά να αντέχουν τα πάντα. Και ταυτόχρονα απελευθερώνουμε τους άνδρες από ένα άλλο στερεότυπο: ότι η αξία τους ως πατέρων εξαντλείται στο να παρέχουν οικονομική ασφάλεια, να προστατεύουν και να επιβάλλουν όρια.

Ο πατέρας μπορεί να προστατεύει και να αγκαλιάζει, να θέτει όρια και να ακούει, να εργάζεται και να φροντίζει. Μπορεί να αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς χωρίς να είναι συναισθηματικά απόμακρος.

Ίσως, τελικά, δεν χρειάζεται καν να λέμε ότι ο σύγχρονος πατέρας πρέπει να αποκτήσει «μεγαλύτερο ρόλο». Γιατί και αυτή η διατύπωση υπονοεί ότι κάποιος πρέπει να του παραχωρήσει έναν χώρο που μέχρι τώρα ανήκε σε κάποιον άλλον.

Ο χώρος αυτός ήταν εξαρχής δικός του.

Όταν ένας πατέρας σηκώνεται τη νύχτα, γνωρίζει τον δάσκαλο του παιδιού του, θυμάται το ραντεβού στον παιδίατρο, ξέρει ποιος φίλος στενοχώρησε τον έφηβο γιο του ή κάθεται δίπλα στην κόρη του μετά από μια αποτυχία, δεν βοηθά τη μητέρα να μεγαλώσει το παιδί τους. Μεγαλώνει το παιδί του.

Και αυτή η φαινομενικά μικρή διαφορά στις λέξεις ίσως περιγράφει μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που καλείται να κάνει η σύγχρονη οικογένεια.

Κωνσταντίνος Μπαλντίδης 

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος | Εκπαιδευτικός | Εκπαιδευόμενος Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• Sarkadi, A., Kristiansson, R., Oberklaid, F., & Bremberg, S. (2008). Fathers' involvement and children's developmental outcomes: a systematic review of longitudinal studies. Acta Paediatrica, 97(2), 153–158. 
• Rollè, L., Gullotta, G., Trombetta, T., et al. (2019). Father Involvement and Cognitive Development in Early and Middle Childhood: A Systematic Review. Frontiers in Psychology, 10, 2405.
• Opondo, C., Redshaw, M., Savage-McGlynn, E., & Quigley, M. A. (2016). Father involvement in early child-rearing and behavioural outcomes in their pre-adolescent children: evidence from the ALSPAC UK birth cohort. BMJ Open, 6, e012034.
• European Institute for Gender Equality. (2026). Factsheet: Gender gaps in care – Greece. Publications Office of the European Union.