Έφηβοι και οθόνες: Όταν το «είμαι online» αρχίζει να σημαίνει «λείπω από τη ζωή μου»

Ένας έφηβος κλείνεται στο δωμάτιό του. Το κινητό είναι σχεδόν πάντα στο χέρι του. Απαντά σε μηνύματα ενώ διαβάζει, βλέπει βίντεο μέχρι αργά, κοιτάζει την οθόνη μόλις ξυπνήσει. Οι γονείς ανησυχούν. Ζητούν να αφήσει το κινητό. Εκείνος θυμώνει: «Όλοι έτσι είμαστε».

Και, ως έναν βαθμό, έχει δίκιο.

Η οθόνη δεν είναι πια μια ξεχωριστή δραστηριότητα στη ζωή του εφήβου. Είναι χώρος επικοινωνίας, ψυχαγωγίας, ενημέρωσης, παιχνιδιού, δημιουργίας, αναζήτησης ταυτότητας και κοινωνικής αποδοχής. Το ερώτημα, επομένως, δεν μπορεί να είναι απλώς «πόσες ώρες περνά μπροστά σε μια οθόνη;».

Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι:

Τι συμβαίνει στη ζωή του εφήβου όταν η οθόνη κλείνει;

Μπορεί να την αφήσει; Μπορεί να κοιμηθεί; Να βαρεθεί; Να συγκεντρωθεί; Να συζητήσει; Να αντέξει για λίγο να μη γνωρίζει τι συμβαίνει στους άλλους; Να αισθανθεί καλά χωρίς τη συνεχή παρουσία ενός ψηφιακού ερεθίσματος;

Εκεί ίσως βρίσκεται η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στη συχνή χρήση και στην προβληματική χρήση.

Η εφηβεία συναντά έναν κόσμο σχεδιασμένο να κρατά την προσοχή

Η εφηβεία είναι περίοδος έντονων αλλαγών. Η ανάγκη για αποδοχή από τους συνομηλίκους μεγαλώνει, η κοινωνική σύγκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία και ο νέος άνθρωπος αναζητά απαντήσεις σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: «Ποιος είμαι και πώς με βλέπουν οι άλλοι;».

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συναντούν αυτές ακριβώς τις αναπτυξιακές ανάγκες.

Ένα μήνυμα, ένα like, ένα σχόλιο ή μια ειδοποίηση μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη συναισθηματική σημασία για έναν έφηβο απ’ όση αντιλαμβάνεται ένας ενήλικας. Παράλληλα, πολλές ψηφιακές πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να διευκολύνουν την παρατεταμένη χρήση: ατελείωτη ροή περιεχομένου, ειδοποιήσεις, προτάσεις βίντεο και συνεχής ανανέωση.

Έτσι δημιουργείται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Ζητάμε από έναν εγκέφαλο που ακόμη αναπτύσσει δεξιότητες αυτορρύθμισης να αυτοπεριοριστεί απέναντι σε ένα περιβάλλον εξαιρετικά αποτελεσματικό στο να διεκδικεί την προσοχή του.

Γι’ αυτό και το «απλώς άφησε το κινητό» συχνά δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται.

Πολλή χρήση δεν σημαίνει απαραίτητα εξάρτηση

Εδώ χρειάζεται προσοχή στις λέξεις.

Ένας έφηβος που χρησιμοποιεί πολλές ώρες το κινητό του δεν είναι αυτομάτως «εθισμένος». Η διάρκεια της χρήσης είναι ένας δείκτης, όχι διάγνωση.

Περισσότερο μας ενδιαφέρει αν εμφανίζεται απώλεια ελέγχου και αν η χρήση αρχίζει να έχει σταθερές αρνητικές συνέπειες στην καθημερινότητα.

Για παράδειγμα:

• προσπαθεί να περιορίσει τη χρήση αλλά δεν τα καταφέρνει,
• εκνευρίζεται έντονα όταν δεν έχει πρόσβαση,
• παραμελεί ύπνο, σχολικές υποχρεώσεις ή δραστηριότητες,
• απομακρύνεται από σχέσεις και ενδιαφέροντα που προηγουμένως τον ευχαριστούσαν,
• χρησιμοποιεί την οθόνη σχεδόν αυτόματα κάθε φορά που αισθάνεται άγχος, πλήξη, μοναξιά ή δυσφορία,
• συνεχίζει παρά τις συγκρούσεις και τις αρνητικές συνέπειες.

Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο χρησιμοποιεί την οθόνη, αλλά πόση ελευθερία έχει απέναντί της.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα;

Τα ελληνικά δεδομένα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Στην πανελλήνια έρευνα HBSC/WHO του ΕΠΙΨΥ το 2022, σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.250 μαθητών από 428 σχολεία, το 33% των εφήβων 11, 13 και 15 ετών ανέφερε καθημερινή, σχεδόν συνεχή επικοινωνία μέσω κοινωνικών δικτύων. Ακόμη σημαντικότερο: το 13% κατατάχθηκε, βάσει ειδικής κλίμακας, στην προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έναντι 10% το 2018.

Η Ελλάδα βρέθηκε μάλιστα μεταξύ των χωρών με υψηλά ποσοστά προβληματικής χρήσης, ιδιαίτερα στα κορίτσια 13 και 15 ετών. Τα αγόρια, από την άλλη πλευρά, εμφανίζουν συχνότερα υπερβολική ενασχόληση με τα ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Τα ευρήματα αυτά συμφωνούν με την ευρύτερη εικόνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Στη διεθνή έρευνα HBSC του 2022, σε σχεδόν 280.000 εφήβους από 44 χώρες και περιοχές, το 11% παρουσίαζε ενδείξεις προβληματικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων, έναντι 7% το 2018.

Οι αριθμοί, όμως, χρειάζονται σωστή ανάγνωση. Δεν μας λένε ότι «τα social media προκαλούν ψυχική νόσο» ούτε ότι κάθε παιδί που βρίσκεται συνεχώς online έχει πρόβλημα. Μας δείχνουν ότι υπάρχει μια σημαντική ομάδα εφήβων για τους οποίους η σχέση με το ψηφιακό περιβάλλον αποκτά χαρακτηριστικά απώλειας ελέγχου και συνδέεται με αρνητικές συνέπειες.

Η οθόνη συχνά δεν δημιουργεί απλώς ένα πρόβλημα. Μπορεί να καλύπτει ένα άλλο

Υπάρχει μια παγίδα στην οποία είναι εύκολο να πέσουν οι ενήλικες.

Βλέπουν το κινητό και θεωρούν ότι βρήκαν την αιτία.

Όμως ένας έφηβος μπορεί να καταφεύγει διαρκώς στην οθόνη επειδή δυσκολεύεται να διαχειριστεί το άγχος του. Επειδή αισθάνεται μόνος. Επειδή δεν νιώθει ότι ανήκει στο σχολείο. Επειδή η διαδικτυακή του ταυτότητα του προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια από την πραγματική. Επειδή βαριέται και δεν έχει αναπτύξει άλλους τρόπους να γεμίζει τον χρόνο του. Ή επειδή εκεί βρίσκει μια κοινότητα στην οποία αισθάνεται αποδεκτός.

Τότε, αν αφαιρέσουμε απλώς το κινητό, μπορεί να αφαιρέσουμε τη συμπεριφορά χωρίς να έχουμε καταλάβει την ανάγκη που εξυπηρετούσε.

Γι’ αυτό η πιο χρήσιμη ερώτηση προς έναν έφηβο ίσως δεν είναι:

«Γιατί είσαι συνέχεια στο κινητό;»

αλλά:

«Τι σου δίνει το κινητό που δυσκολεύεσαι να βρεις όταν δεν το έχεις;»

Η δεύτερη ερώτηση ανοίγει συζήτηση. Η πρώτη πολύ συχνά ανοίγει μάχη.

Ύπνος: ο πρώτος χώρος που αξίζει να προστατευθεί

Ένα από τα πιο σταθερά σημεία ανησυχίας στη βιβλιογραφία είναι ο ύπνος.

Η προβληματική χρήση συσκευών και η νυχτερινή ψηφιακή δραστηριότητα συνδέονται με μικρότερη διάρκεια και χαμηλότερη ποιότητα ύπνου. Οι μηχανισμοί δεν περιορίζονται στο φως της οθόνης. Υπάρχει και κάτι πολύ απλούστερο: η οθόνη μεταθέτει την ώρα του ύπνου και κρατά τον εγκέφαλο σε κατάσταση συναισθηματικής και γνωστικής διέγερσης.

«Άλλο ένα βίντεο».

«Να απαντήσω μόνο σε αυτό».

«Να δω ποιος έστειλε».

Και η ώρα περνά.

Ο ανεπαρκής ύπνος, με τη σειρά του, επηρεάζει τη συγκέντρωση, τη διάθεση, τη μάθηση και την ικανότητα συναισθηματικής ρύθμισης. Δημιουργείται έτσι εύκολα ένας κύκλος: περισσότερη κόπωση και δυσφορία την ημέρα, μεγαλύτερη ανάγκη για εύκολη ψηφιακή διέγερση, περισσότερο κινητό το βράδυ και ξανά λιγότερος ύπνος.

Γι’ αυτό, σε αρκετές οικογένειες, μια ουσιαστικότερη αρχή από το «δύο ώρες κινητό την ημέρα» είναι η δημιουργία χρόνου και χώρου χωρίς οθόνες πριν από τον ύπνο.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τι προσθέτει η οθόνη. Είναι τι αφαιρεί

Ίσως αυτός να είναι ο χρησιμότερος τρόπος να σκεφτούμε το θέμα.

Αν ένας έφηβος περνά τρεις ώρες παίζοντας διαδικτυακά με φίλους, αλλά κοιμάται επαρκώς, αθλείται, ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, έχει σχέσεις και μπορεί να σταματήσει όταν χρειάζεται, η εικόνα είναι διαφορετική από εκείνη ενός εφήβου που χρησιμοποιεί την οθόνη λιγότερες ώρες αλλά ξενυχτά, απομονώνεται και βιώνει έντονη δυσφορία όταν δεν έχει πρόσβαση.

Επομένως, αντί να μετράμε μόνο ώρες, αξίζει να παρατηρούμε τι εκτοπίζουν αυτές οι ώρες.

Ύπνο;

Κίνηση;

Μελέτη;

Φίλους;

Οικογενειακές στιγμές;

Δημιουργικότητα;

Ή ακόμη και κάτι που έχουμε σχεδόν ξεχάσει: την πλήξη;

Γιατί η πλήξη δεν είναι πάντοτε εχθρός. Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο ένας νέος άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να αναζητά, να φαντάζεται και να δημιουργεί. Όταν κάθε κενό δέκα δευτερολέπτων γεμίζει από ένα scroll, ο νους σπάνια μένει πραγματικά μόνος με τον εαυτό του.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Η λύση δύσκολα βρίσκεται σε έναν ψηφιακό πόλεμο μέσα στο σπίτι.

Οι απόλυτες απαγορεύσεις μπορεί κάποιες φορές να είναι αναγκαίες για συγκεκριμένες ηλικίες ή καταστάσεις, αλλά στην εφηβεία ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι μεγαλύτερος: ο νέος άνθρωπος να μάθει σταδιακά να αυτορυθμίζεται.

Και αυτό απαιτεί περισσότερο σχέση παρά αστυνόμευση.

1. Συζητήστε πριν θεσπίσετε κανόνες

Ρωτήστε τι κάνει online, τι του αρέσει, ποιοι είναι οι άνθρωποι με τους οποίους επικοινωνεί και τι σημαίνουν γι’ αυτόν οι συγκεκριμένες πλατφόρμες.

Όχι ως ανάκριση. Από πραγματική περιέργεια.

2. Προστατέψτε συγκεκριμένες στιγμές της ημέρας

Το οικογενειακό τραπέζι, η ώρα της μελέτης όταν δεν απαιτείται συσκευή και κυρίως η περίοδος πριν από τον ύπνο μπορούν να αποτελέσουν κοινές «ζώνες χωρίς οθόνη».

3. Οι κανόνες να αφορούν και τους ενήλικες

Είναι δύσκολο να πείσουμε έναν δεκαπεντάχρονο ότι το κινητό καταστρέφει την επικοινωνία όταν εμείς κοιτάζουμε ειδοποιήσεις την ώρα που μας μιλά.

Τα παιδιά δεν παρατηρούν μόνο τι τους ζητάμε. Παρατηρούν τι κάνουμε.

4. Μην αφαιρείτε απλώς. Προσθέστε.

Αν θέλουμε λιγότερη οθόνη, χρειάζεται να υπάρχει και κάτι έξω από αυτήν που να αξίζει.

Αθλητισμός, μουσική, φίλοι, έξοδος, δραστηριότητες, κοινός οικογενειακός χρόνος, ευκαιρίες αυτονομίας. Η πραγματική ζωή πρέπει να μπορεί να ανταγωνιστεί τη γοητεία της ψηφιακής.

5. Αναζητήστε το συναίσθημα πίσω από τη συμπεριφορά

Αν η χρήση αυξήθηκε ξαφνικά, αν συνοδεύεται από απόσυρση, αλλαγές στον ύπνο, έντονο άγχος, πτώση στη λειτουργικότητα ή εγκατάλειψη προηγούμενων ενδιαφερόντων, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πώς θα μειώσουμε το κινητό;».

Χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι έχει αλλάξει στη ζωή του παιδιού.

Και πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή;

Αξίζει να ζητηθεί η συμβουλή ειδικού ψυχικής υγείας όταν η χρήση φαίνεται να είναι σταθερά εκτός ελέγχου και προκαλεί σημαντική επιβάρυνση στην καθημερινή λειτουργικότητα του εφήβου: σοβαρή διαταραχή του ύπνου, κοινωνική απόσυρση, εγκατάλειψη δραστηριοτήτων, σημαντική επιδείνωση στο σχολείο, επαναλαμβανόμενες έντονες συγκρούσεις ή όταν η οθόνη φαίνεται να αποτελεί σχεδόν τον μοναδικό τρόπο διαχείρισης δύσκολων συναισθημάτων.

Το ζητούμενο δεν είναι να χαρακτηριστεί βιαστικά ένας έφηβος «εθισμένος». Είναι να καταλάβουμε τι του συμβαίνει.

Δεν μεγαλώνουμε παιδιά μακριά από την τεχνολογία. Μεγαλώνουμε παιδιά μέσα σε αυτήν.

Οι οθόνες δεν πρόκειται να εξαφανιστούν.

Ούτε αυτό θα ήταν απαραίτητα επιθυμητό. Η ψηφιακή ζωή προσφέρει στους εφήβους επικοινωνία, γνώση, δημιουργικότητα, ψυχαγωγία και δυνατότητες που προηγούμενες γενιές δεν είχαν.

Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι να δημιουργήσουμε έναν έφηβο που φοβάται την τεχνολογία.

Είναι να βοηθήσουμε να μεγαλώσει ένας άνθρωπος που μπορεί να τη χρησιμοποιεί χωρίς να χρησιμοποιείται από αυτήν.

Που μπορεί να συνδέεται χωρίς να εξαρτάται από τη διαρκή επιβεβαίωση.

Που μπορεί να διασκεδάζει χωρίς να χρειάζεται αδιάκοπη διέγερση.

Που μπορεί να είναι online — αλλά μπορεί και να βγει από εκεί.

Και ίσως το σημαντικότερο: που έχει μια ζωή αρκετά γεμάτη ώστε, όταν κλείσει η οθόνη, να υπάρχει κάτι που αξίζει να συναντήσει.

Κωνσταντίνος Μπαλντιδης 

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος | Εκπαιδευτικός | Σύμβουλος Γονέων & Εφήβων  

Ενδεικτική βιβλιογραφία

1. World Health Organization, Regional Office for Europe. (2024). A focus on adolescent social media use and gaming in Europe, central Asia and Canada: Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey. Volume 6. WHO Regional Office for Europe.
2. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής – ΕΠΙΨΥ. (2024). Μέσα κοινωνικής δικτύωσης & ηλεκτρονικά παιχνίδια στους εφήβους στην Ελλάδα: Ευρήματα της Πανελλήνιας Έρευνας HBSC/WHO 2022.
3. Moreno, M. A. et al. (2024). The Family Media Plan. Pediatrics, 154(6), e2024067417. https://doi.org/10.1542/peds.2024-067417
4. American Academy of Pediatrics. (2026). Digital Ecosystems, Children, and Adolescents: Policy Statement. Pediatrics, 157(2), e2025075320.
5. Mac Cárthaigh, S., Griffin, C., & Perry, J. (2020). The relationship between sleep and problematic smartphone use among adolescents: A systematic review. Developmental Review, 55, 100897.
6. Shannon, H. et al. (2023). Adolescents’ interactive electronic device use, sleep and mental health: A systematic review of prospective studies. Journal of Sleep Research.

Σημείωση: Οι συσχετίσεις που καταγράφονται στην ερευνητική βιβλιογραφία δεν αποδεικνύουν σε όλες τις περιπτώσεις αιτιώδη σχέση μεταξύ της χρήσης οθονών και των δυσκολιών ψυχικής υγείας. Η επίδραση εξαρτάται από το είδος και το πλαίσιο χρήσης, τα χαρακτηριστικά του εφήβου και το ευρύτερο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον.